Trong khuôn khổ Tuần lễ Văn hóa Du lịch Buôn Ma Thuột- Đak Lak 2009, triển lãm ảnh tư liệu nghệ thuật "Tây nguyên xưa và nay" với trên 150 bức ảnh trưng bày tại Bảo tàng Đak Lak đã đem lại những cảm nhận thú vị, những suy nghiệm mới cho người thưởng lãm.

Một Tây Nguyên hoang mộc…

Chiếm đa số diện tích trưng bày tại triển lãm là những hình ảnh tư liệu về Tây Nguyên trong quá khứ (trước năm 1954 và trước năm 1975) do các nhà khoa học người Việt, người Pháp và người Mỹ thực hiện gồm 100 ảnh; số ảnh này đang được Viện Viễn Đông Bác Cổ (Pháp) và Bảo tàng Đak Lak lưu giữ. 

Những bức ảnh về Tây Nguyên trước năm 1954 đều có bố cục và góc chụp khá giản dị, ít sắp đặt, chủ yếu là ảnh toàn cảnh và trung cảnh, rất hiếm ảnh cận cảnh; tuy nhiên đó lại là những khoảnh khắc lịch sử quý giá. Một Tây Nguyên với vẻ hoang mộc mà đến nay khó tìm lại được đã được nâng niu và gìn giữ một cách cẩn trọng để rồi xuất hiện trong triển lãm này. Một trong những bức đó là “Chiến binh Jrai” (có lẽ là chụp tại vùng đất Gia Lai ngày nay) chụp một toán thanh niên Jrai trong trang phục đầu trần, chân đất, đóng khố, tay cầm khiên, giáo với vẻ thiện chiến và dũng mãnh lạ thường. Người xem cũng phải dừng chân khá lâu trước một bức ảnh khá thú vị là “Kỵ sĩ Jrai” chụp 2 chàng trai đang ngồi trên lưng ngựa, tay cầm giáo, xung quanh là một đồng cỏ bằng phẳng.

Có thể giải thích theo “Rừng Người Thượng” của H.Maitre: Ngược sông Ba từ Tuy Hòa lên Tây Nguyên là cửa mở đầu tiên và quan trọng nhất để thông thương và giao lưu văn hóa giữa đồng bằng- miền núi từ hàng trăm năm trước. Ngựa có thể đã xuất hiện ở Tây Nguyên theo quá trình thông thương này, hoặc theo dòng người và dòng sản vật, kể cả tặng phẩm do triều Nguyễn ban tặng. “Kỵ sĩ Jrai” có thể chỉ là cái tên do người Pháp đặt, nhưng thực tế, ngựa đã thành vật hữu ích cho các bộ tộc Tây Nguyên trong quá trình chiến đấu bảo vệ bộ tộc của mình với những bộ tộc khác.

Đua voi. Ảnh: Quốc Kim

Nhiều bức ảnh khác cũng đặc tả những dân tộc Tây Nguyên khác nhau với những nét văn hóa riêng biệt từ trẻ đến già, từ đàn ông đến đàn bà như: “Già làng Ê Đê”, “Già làng Jrai”, “Chân dung người săn voi cừ khôi Khunjonob”, “Đàn ông Bahnar”, “Phụ nữ nhóm Bih- Ê Đê đeo hoa tai”… Những bức ảnh về Tây Nguyên giai đoạn trước năm 1975 đa số là ảnh màu, ảnh động, thiên về miêu tả cảnh sinh hoạt thường ngày: “Giã gạo”, “Vót nan”, “Đi chợ”, “Gùi củi”, “Nghề rèn của người Jrai”… Đây là những bức ảnh do nhà Nhân chủng học Joseph Carrier chụp từ những năm 1962 đến năm 1973 trong thời gian làm việc ở Tây Nguyên;  tháng 1-2008, trong một dịp trở lại Việt Nam, ông đã trao tặng lại cho Bảo tàng Đak Lak gần 400 bức ảnh.

Và một Tây Nguyên “đất lành”

Đối lập với “Tây Nguyên xưa” là “Tây Nguyên nay” với 52 hình ảnh được trưng bày, chủ yếu là ảnh nghệ thuật do các nghệ sĩ của chi hội Nhiếp ảnh Đak Lak và Gia Lai thực hiện. Tây Nguyên mới mẻ hơn, trù phú hơn qua những bức ảnh: “Điện về vùng sâu” (Lê Oanh), “Nguồn sống” (Xuân Chiến), “Nhà máy thủy điện Ia Ly” (Trần Phong), “Thủy điện buôn Kuốp” (Đặng Bá Tiến), ấm áp, sung túc hơn với hình ảnh những con người đang ngơi nghỉ, thảnh thơi nhấp cang rượu cần “Sau mùa rẫy” (Xuân Chiến), “Cùng thưởng thức” (Quốc Kim)…, mời gọi với vẻ thanh bình của “Đất lành” (Bảo Hưng), “Núi biếc non xanh” (Đặng Bá Tiến), “Ban Mê về đêm” (Xuân Chiến), “Thành phố Pleiku” (Trần Phong), “Bến nước Tây Nguyên” (Siu Kết), “Biển Hồ” (Trần Phong)… cùng những nét đẹp văn hóa truyền thống: “Đua voi” (Quốc Kim), “Thời gian” (Thanh Khôi), “Bình minh trên hồ Lăk” (Bảo Hưng), “Âm vang ngày hội” (Đặng Bá Tiến)…

Với quy luật phát triển, một vùng đất cũng như một con người, sẽ thay đổi từ trẻ thơ cho đến lúc trưởng thành, từ hoang sơ đến hiện đại. Quan trọng là trong quá trình thay đổi ấy vẫn giữ lại được những nét tính cách riêng của mình. Tuy nhiên, dường như triển lãm này vẫn thiếu những cảnh báo vô cùng cần thiết trước rất nhiều “đại họa”: Nạn phá rừng, cháy rừng, chảy máu cồng chiêng và mất dần không gian văn hóa cồng chiêng… đe dọa nghiêm trọng đến môi trường sống và môi trường văn hóa của các dân tộc Tây Nguyên hiện nay. Giá mà…

Phương Duyên